Ürününü yurt dışına satmak isteyen girişimcilerin ilk sorduğu sorulardan biri “ihracat belgesi nedir ve nereden alınır?” olur. Bu soruya verilen cevap çoğu kişiyi şaşırtır: Türkiye’de ihracat yapmak için alınması gereken tek bir “ihracat belgesi” yoktur. Kavram, günlük dilde hem ihracatçı sıfatını kazanmak için yapılan işlemleri hem de her sevkiyatta düzenlenen evrakı kapsayacak biçimde kullanılır. Bu yazıda ikisini birbirinden ayırarak süreci anlaşılır bir sıraya koyuyoruz.
İhracat Belgesi Nedir?
İhracat belgesi denildiğinde aslında iki ayrı şey kastedilir. Birincisi, bir işletmenin ihracat yapabilmesi için gereken ön koşullardır: vergi mükellefi olmak ve faaliyet gösterilen sektöre göre ilgili ihracatçı birliğine üye olmak. İkincisi ise her ihracat işleminde hazırlanan ve malın gümrükten çıkışını, alıcı ülkeye girişini ve ödemenin tahsilini mümkün kılan belgelerin bütünüdür.
Sevkiyat sırasında en sık karşılaşılan belgeler şunlardır:
- Gümrük beyannamesi: İhraç edilen malın cinsini, miktarını ve değerini gümrük idaresine bildiren temel belgedir.
- Ticari fatura: Satıcı tarafından alıcı adına düzenlenen, malın bedelini ve satış koşullarını gösteren faturadır.
- Çeki listesi (koli listesi): Paketlerin içeriğini, ağırlığını ve adedini gösterir.
- Taşıma belgesi: Taşıma türüne göre konşimento, CMR ya da hava yolu taşıma senedi gibi adlar alır.
- Menşe şahadetnamesi: Malın hangi ülkede üretildiğini kanıtlar.
- Dolaşım belgeleri: A.TR, EUR.1 gibi belgeler, ticaret anlaşmaları kapsamında alıcı ülkede gümrük vergisi avantajından yararlanmayı sağlar.
- Ürüne özel belgeler: Sağlık sertifikası, bitki sağlık sertifikası, analiz raporu, uygunluk belgesi gibi evraklar ürünün niteliğine ve alıcı ülkenin kurallarına göre istenir.
- Sigorta poliçesi: Teslim şekline bağlı olarak malın taşıma sırasındaki risklere karşı sigortalandığını gösterir.
İhracat Belgesi Ne İşe Yarar?
İhracat belgeleri yalnızca bürokratik bir zorunluluk değildir; işlemin her tarafı için somut işlevler görür.
- Yasal çıkış: Gümrük beyannamesi olmadan mal ülkeden ticari olarak çıkamaz. Beyanname, ihracatın resmen gerçekleştiğinin kanıtıdır.
- Vergisel haklar: İhracat teslimleri katma değer vergisi bakımından istisna kapsamındadır. Bu istisnadan ve iade süreçlerinden yararlanabilmek için ihracatın belgelenmesi gerekir.
- Devlet destekleri: Fuar katılımı, pazar araştırması ve benzeri alanlardaki desteklere başvururken ihracatçı birliği üyeliği ve ihracat kayıtları aranır.
- Alıcı ülkede gümrükleme: Alıcı, malı kendi ülkesinde gümrükten çekebilmek için fatura, taşıma belgesi ve menşe belgesine ihtiyaç duyar.
- Ödemenin güvencesi: Akreditif gibi ödeme yöntemlerinde banka, ödemeyi belgelerin eksiksiz ve doğru sunulması koşuluyla yapar.
- Uyuşmazlıklarda delil: Hasar, eksik teslimat ya da ödeme anlaşmazlıklarında belgeler tarafların dayanağıdır.
İhracat Belgesi Nasıl Alınır?
İhracat belgesi nasıl alınır sorusunu, ihracata hazırlık ve sevkiyat olmak üzere iki aşamada yanıtlamak en doğrusudur.
1. İşletmeyi kurmak ve vergi mükellefi olmak
İhracat yapabilmek için gerçek ya da tüzel kişi olarak vergi kaydınızın bulunması gerekir. Şahıs işletmesi, limited ya da anonim şirket gibi farklı yapılarla ihracat yapılabilir. Hangi yapının size uygun olduğu konusunda bir mali müşavirle görüşmeniz yararlı olur.
2. İhracatçı birliğine üye olmak
İhraç edeceğiniz ürünün ait olduğu sektöre göre ilgili ihracatçı birliğine üyelik başvurusu yapılır. Başvuruda genel olarak şirket kuruluş bilgileri, imza yetkisini gösteren belgeler ve üyelik formu istenir; giriş aidatı ödenir. İstenen belgeler ve aidat tutarları birlikten birliğe ve yıldan yıla değişebildiği için güncel bilgiye birliğin resmî sitesinden ulaşılmalıdır.
3. Gümrük müşaviri ile çalışmak
Gümrük beyannamesi çoğunlukla yetkili bir gümrük müşaviri aracılığıyla, elektronik ortamda düzenlenir. Müşavir, ürününüzün gümrük tarife istatistik pozisyonunu (GTİP) belirlemenize, ihracı izne ya da kayda bağlı olup olmadığını öğrenmenize yardımcı olur. Bazı ürünlerin ihracı yasaktır ya da ön izne tabidir; bunu sevkiyattan önce netleştirmek gerekir.
4. Sevkiyat belgelerini hazırlamak
Alıcıyla satış sözleşmesi yapıldıktan sonra ticari fatura ve çeki listesi düzenlenir, taşıyıcı firma ile anlaşılır. Menşe şahadetnamesi ve dolaşım belgeleri ticaret ve sanayi odaları ile ihracatçı birlikleri aracılığıyla, büyük ölçüde elektronik sistemler üzerinden onaylatılır. Ürüne özel sertifikalar ise ilgili bakanlık ya da yetkili kuruluşlardan alınır.
5. Gümrük işlemlerini tamamlamak
Beyanname tescil edildikten ve gerekli kontroller yapıldıktan sonra mal yurt dışına çıkar. İhracat bedelinin yurda getirilmesi ve bankaya bildirilmesine ilişkin kurallar kambiyo mevzuatıyla düzenlenir; süre ve oranlar değişebildiği için bankanızdan güncel bilgi alın.
İnternet üzerinden yurt dışına küçük gönderilerle satış yapan işletmeler için kolaylaştırılmış beyan yöntemleri de bulunur. E-ticaret yapanların ayrıca ETBİS kaydı yükümlülüğünü gözden geçirmesi gerekir. Vergisiz alanlar üzerinden yapılan satışlar hakkında bilgi için gümrüksüz ticaret yazımıza bakabilirsiniz.
Belgeleri Hazırlarken Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Faturadaki, çeki listesindeki ve beyannamedeki bilgiler birbiriyle tutarlı olmalıdır; küçük bir farklılık bile malın gümrükte beklemesine yol açabilir.
- Alıcı ülkenin istediği özel belgeleri sözleşme aşamasında öğrenin.
- Teslim şeklini (Incoterms) açıkça belirleyin; masraf ve riskin kimde olduğu buna göre değişir.
- Belgelerin asıllarını ve elektronik kopyalarını mevzuatta öngörülen süre boyunca saklayın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat sık güncellendiğinden, işlem yapmadan önce güncel düzenlemeleri kontrol edin ve gümrük müşaviri ile mali müşavirinizin görüşünü alın.
Sık Sorulan Sorular
Şahıs şirketi ihracat yapabilir mi?
Evet. Vergi mükellefi olan ve ilgili ihracatçı birliğine üye olan şahıs işletmeleri de ihracat yapabilir.
İhracat için kapasite raporu zorunlu mu?
Genel olarak ihracat yapmak için üretici olmak ya da kapasite raporu almak zorunlu değildir; başkasının ürettiği malı da ihraç edebilirsiniz. Bazı destek ve izin süreçlerinde ise bu rapor istenebilir.
İhracat belgelerini kim hazırlar?
Fatura ve çeki listesini ihracatçı düzenler. Gümrük beyannamesi çoğunlukla gümrük müşaviri, taşıma belgesi ise taşıyıcı ya da lojistik firması tarafından hazırlanır.
