Evde ütü, fırın ve çamaşır makinesi aynı anda çalışırken ışıkların bir anda gitmesi çoğumuzun başına gelmiştir. Panoya gidip aşağı inmiş kolu kaldırdığınızda elektrik geri gelir. İşte o kol, tesisatınızı yanmaktan koruyan otomatik sigortadır. Otomatik sigorta nedir, nasıl çalışır ve hangi değerde olanı seçilmelidir sorularının cevabı, hem ev sahipleri hem de teknik işlere merak duyanlar için oldukça faydalıdır.
Otomatik Sigorta Nedir?
Otomatik sigorta, bir elektrik devresinden geçen akım belirlenen sınırı aştığında devreyi kendiliğinden kesen koruma elemanıdır. Teknik dilde minyatür devre kesici olarak da adlandırılır. Eski tip buşonlu sigortalarda içerideki tel eriyerek devreyi keser ve sigortanın değiştirilmesi gerekirdi. Otomatik sigortada ise arıza giderildikten sonra kolu kaldırmak yeterlidir; eleman tekrar tekrar kullanılabilir.
Pano içinde ray üzerine takılan bu elemanlar, tek kutuplu, iki kutuplu, üç kutuplu ve dört kutuplu olarak üretilir. Konutlarda çoğunlukla tek fazlı devreler için tek kutuplu, sanayide ise üç fazlı yükler için üç kutuplu modeller kullanılır.
Otomatik Sigorta Ne İşe Yarar?
Otomatik sigortanın iki temel görevi vardır: aşırı yük koruması ve kısa devre koruması. Otomatik sigorta nasıl çalışır sorusunun cevabı da bu iki mekanizmada saklıdır.
- Termik koruma: İçindeki bimetal şerit, akım uzun süre anma değerinin üzerinde kalırsa ısınıp bükülür ve mekanizmayı açtırır. Bu, aynı hatta çok fazla cihaz çalıştırıldığında devreye girer.
- Manyetik koruma: Kısa devre anında akım çok kısa sürede çok yüksek değerlere çıkar. Bobin bu ani artışı algılayıp devreyi anında keser.
Böylece kablolar aşırı ısınmaz, izolasyon zarar görmez ve yangın riski azalır. Burada önemli bir ayrıntı var: otomatik sigorta kabloyu ve tesisatı korur, insanı elektrik çarpmasına karşı korumak ise kaçak akım koruma rölesinin işidir. Güvenli bir panoda ikisi birlikte bulunur.
Otomatik Sigorta Seçimi Nasıl Yapılır?
Seçimde ilk bakılan değer anma akımıdır. Yaygın otomatik sigorta akım değerleri 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40, 50 ve 63 amper olarak sıralanır. Aydınlatma hatlarında düşük, priz ve yüksek güçlü cihaz hatlarında daha yüksek değerler tercih edilir. Ancak belirleyici olan cihaz değil, hattın kablo kesitidir; sigorta, kablonun taşıyabileceği akımdan büyük seçilmemelidir.
İkinci ölçüt açma eğrisidir. Otomatik sigorta çeşitleri bu eğriye göre üç ana tipe ayrılır:
- B tipi: Anma akımının birkaç katında hızlı açar. Aydınlatma ve priz gibi kalkış akımı düşük ev devreleri için uygundur.
- C tipi: Daha yüksek ani akımlara tolerans gösterir. Motor, kompresör, klima gibi kalkışta fazla akım çeken yüklerde kullanılır.
- D tipi: Çok yüksek kalkış akımına sahip transformatör ve büyük motorlarda tercih edilir.
Üçüncü ölçüt kısa devre kesme kapasitesidir. Etiket üzerinde kiloamper cinsinden yazar ve sigortanın zarar görmeden kesebileceği en yüksek arıza akımını gösterir. Konutlarda düşük, trafoya yakın sanayi panolarında daha yüksek kapasiteler gerekir.
Anahtarlı Otomatik Sigortalar
Günümüzde panolarda gördüğümüz, üzerinde aç-kapa kolu bulunan modeller anahtarlı otomatik sigorta olarak bilinir. Kol sayesinde hat hem arıza durumunda otomatik olarak hem de bakım yapılacağı zaman elle kesilebilir. Yani eleman, sigorta ve şalter görevini bir arada üstlenir.
Kolun konumu arızayı anlamayı da kolaylaştırır: aşağı inmiş bir kol, o hatta aşırı yük ya da kısa devre yaşandığını gösterir. Kolu kaldırdığınız anda tekrar atıyorsa zorlamamak ve arızanın kaynağını bir elektrikçiye kontrol ettirmek gerekir.
Otomatik Sigortalar Nasıl Seçilir?
Uygulamada doğru seçim için şu adımlar izlenir:
- Hattın besleyeceği yüklerin toplam gücü ve çekeceği akım belirlenir.
- Bu akıma uygun kablo kesiti seçilir.
- Sigortanın anma akımı, yük akımından büyük, kablonun taşıma kapasitesinden küçük olacak şekilde belirlenir.
- Yükün türüne göre B, C ya da D eğrisi seçilir.
- Kesme kapasitesinin tesisin kısa devre akımına yeterli olduğu doğrulanır.
- Ürünün ilgili standartlara uygunluk belgeleri taşıdığına bakılır.
Otomatik elektrik sigortası nasıl bağlanır sorusuna gelince; faz iletkeni sigortanın giriş klemensine, çıkış klemensi ise beslenecek hatta bağlanır ve vidalar uygun torkla sıkılır. Ancak pano içi çalışma, enerji altında ciddi hayati risk taşır. Bağlantı ve değişim işlemleri mutlaka yetkili bir elektrik teknisyeni tarafından, enerji kesilerek yapılmalıdır. Şebekeden gelen akımın niteliğini anlamak için alternatif akım ve doğru akım arasındaki farklar yazısı iyi bir başlangıçtır.
Neden Otomatik Sigorta Kullanılmalı?
Otomatik sigortanın tercih edilmesinin nedenleri oldukça nettir. Arıza sonrası parça değiştirmek gerekmez, kol kaldırılarak devre yeniden kurulur. Açma süresi kısa ve kararlıdır, tel sarma gibi tehlikeli müdahalelere fırsat bırakmaz. Her hat ayrı sigortayla korunduğunda arıza yalnızca ilgili bölümü etkiler, evin geri kalanında elektrik kesilmez.
Sanayi tesislerinde otomatik sigortalar, motor koruma şalterleri ve faz koruma rölesi gibi elemanlarla birlikte çalışarak ekipmanın ömrünü uzatır. Kısacası küçük bir eleman, hem can hem mal güvenliği açısından büyük bir iş görür.
Sık Sorulan Sorular
Otomatik sigorta sürekli atıyorsa ne yapılmalı?
Önce o hatta bağlı cihazların sayısı azaltılmalıdır. Sorun devam ediyorsa kısa devre, arızalı cihaz ya da yıpranmış kablo olabilir; sigortayı daha büyüğüyle değiştirmek yerine bir elektrikçiye baktırılmalıdır.
Otomatik sigorta ile kaçak akım rölesi aynı şey mi?
Hayır. Otomatik sigorta aşırı akım ve kısa devreye karşı tesisatı korur. Kaçak akım rölesi ise toprağa kaçan akımı algılayarak insanları elektrik çarpmasına karşı korur.
Evde hangi tip otomatik sigorta kullanılır?
Konutlarda genellikle B tipi, motorlu cihazların bulunduğu hatlarda ise C tipi kullanılır. Kesin değerler tesisat projesine ve kablo kesitine göre belirlenir.
