Bazı insanlar farklı ilişkilerde, farklı iş yerlerinde ve farklı şehirlerde bile kendilerini hep aynı duygunun içinde bulur: terk edilecekmiş gibi hissetmek, yeterince iyi olmadığına inanmak ya da herkesi memnun etmek zorunda olduğunu düşünmek. Şema terapi, tam olarak bu tekrar eden kalıpların kökenine bakan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Şema terapi nedir sorusuna kısaca, çocukluk ve ergenlik döneminde oluşan ve yetişkinlikte de yaşamı etkilemeyi sürdüren derin inanç ve duygu kalıplarını tanımayı ve değiştirmeyi hedefleyen bütüncül bir terapi modeli olarak yanıt verilebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; tanı ya da tedavi önerisi yerine geçmez.
Şema Terapi
Şema terapi, psikolog Jeffrey Young tarafından geliştirilmiştir. Yaklaşım, bilişsel davranışçı terapinin tekniklerini bağlanma kuramı, psikodinamik bakış ve yaşantısal yöntemlerle bir araya getirir. Ortaya çıkış nedeni, klasik kısa süreli terapilerden yeterince yarar görmeyen, sorunları uzun süredir devam eden ve kişilik örüntüleriyle iç içe geçmiş danışanlara daha uygun bir çerçeve sunmaktır.
Modelin temel varsayımı şudur: Her çocuğun güvenli bağlanma, özerklik, duygularını özgürce ifade edebilme, oyun ve kendiliğindenlik ile gerçekçi sınırlar gibi evrensel duygusal ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar tekrar tekrar karşılanmadığında, çocuk kendisi, başkaları ve dünya hakkında katı inançlar geliştirir. Bu inançlara şema adı verilir.
Terapi sürecinde neler yapılır?
Süreç genellikle iki ana aşamada düşünülür. İlk aşamada danışan ile terapist birlikte hangi şemaların etkin olduğunu, bunların hangi yaşantılardan kaynaklandığını ve günlük hayatta nasıl tetiklendiğini anlamaya çalışır. İkinci aşamada ise değişim çalışmaları yapılır.
- Bilişsel teknikler: Şemayı destekleyen ve çürüten kanıtların gözden geçirilmesi.
- Yaşantısal teknikler: İmgeleme ve sandalye çalışması gibi duyguya doğrudan temas eden yöntemler.
- Davranışsal çalışmalar: Tekrar eden baş etme biçimlerinin yerine daha sağlıklı davranışların denenmesi.
- Terapötik ilişki: Terapistin sınırları belli, güvenli ve destekleyici tutumu, sürecin önemli bir parçası kabul edilir.
Şema terapide sıkça geçen bir diğer kavram da moddur. Mod, kişinin o anda içinde bulunduğu duygusal durumu ve baş etme biçimini anlatır. Kırılgan çocuk, öfkeli çocuk, cezalandırıcı ebeveyn ve sağlıklı yetişkin en çok anılan modlardır. Terapinin amaçlarından biri sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir.
Şemalarla nasıl baş ediyoruz?
Modele göre insanlar şemalarına üç temel biçimde tepki verir. Teslim olma, şemayı doğruymuş gibi kabul edip ona uygun yaşamaktır. Kaçınma, şemayı tetikleyecek durumlardan, duygulardan ve ilişkilerden uzak durmaktır. Aşırı telafi ise şemanın tam tersini kanıtlamaya çalışırcasına davranmaktır. Bu tepkiler kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede şemayı canlı tutar.
Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar
Erken dönem uyum bozucu şemalar; anılar, duygular, düşünceler ve bedensel duyumlardan oluşan, kişinin kendisine ve ilişkilerine dair kapsamlı kalıplardır. Modelde on sekiz şema tanımlanır ve bunlar beş şema alanı altında toplanır.
Ayrılma ve reddedilme alanı
Güvenli, istikrarlı ve sevgi dolu bağ ihtiyacının karşılanmamasıyla ilişkilidir. Terk edilme, güvensizlik ve kötüye kullanılma, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve utanç ile sosyal izolasyon şemaları bu alandadır. Kişi, yakınlarının bir gün gideceğine ya da sevilmeye değer olmadığına inanabilir.
Zedelenmiş özerklik ve performans alanı
Bağımsız hareket etme ve kendi ayakları üzerinde durma becerisine duyulan güvenle ilgilidir. Bağımlılık ve yetersizlik, hastalık ve zarar görme karşısında dayanıksızlık, iç içe geçme ve gelişmemiş benlik ile başarısızlık şemaları burada yer alır.
Zedelenmiş sınırlar alanı
Gerçekçi sınırlar ve sorumluluk duygusuyla ilişkilidir. Hak görme ve büyüklenmecilik ile yetersiz özdenetim şemalarını kapsar. Kişi başkalarının haklarını gözetmekte ya da uzun vadeli hedefler için kendini disipline etmekte zorlanabilir.
Başkalarına yönelimlilik alanı
Kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atıp başkalarının istek ve onayına odaklanmasıdır. Boyun eğicilik, kendini feda ve onay arayıcılık şemaları bu grupta bulunur.
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık alanı
Duyguların ve kendiliğindenliğin bastırılması, katı kurallara ve yüksek beklentilere göre yaşamayla ilgilidir. Karamsarlık, duyguları bastırma, yüksek standartlar ve aşırı eleştiricilik ile cezalandırıcılık şemaları bu alanda sayılır.
Şema terapi örnekleri düşünüldüğünde şu tür genel durumlar akla gelebilir: En küçük eleştiride kendini tümüyle değersiz hisseden biri kusurluluk şemasıyla, her işi kusursuz yapmadan rahat edemeyen biri yüksek standartlar şemasıyla, hayır demekte zorlanıp sürekli başkalarının yükünü üstlenen biri ise kendini feda şemasıyla ilişkili bir örüntü yaşıyor olabilir. Bunlar yalnızca kavramı açıklamak için verilen genel örneklerdir; bir kişide hangi şemaların etkin olduğunu ancak eğitimli bir uzman değerlendirebilir.
Şema Terapi Hangi Durumlarda Tercih Edilir?
Şema terapi, özellikle uzun süredir devam eden ilişki sorunları, tekrarlayan duygusal zorluklar ve kişilik örüntüleriyle bağlantılı güçlüklerde kullanılan yaklaşımlardan biridir. Tekrarlayan çökkünlük dönemleri yaşayan kişilerde de değerlendirilebilen yöntemler arasındadır; bu konuda majör depresyon belirtileri ve tedavisi yazısı genel bir çerçeve sunar. Hangi terapi yaklaşımının kime uygun olduğuna, kişinin öyküsünü dinleyen bir ruh sağlığı uzmanı karar verir.
Uzun süren mutsuzluk, işlevsellikte belirgin düşüş ya da kendine zarar verme düşünceleri söz konusuysa vakit kaybetmeden bir psikiyatri uzmanına veya klinik psikoloğa başvurulmalıdır. İnternetteki şema testleri fikir verebilir, ancak tanı aracı değildir.
Sık Sorulan Sorular
Şema terapi ne kadar sürer?
Süre kişiden kişiye değişir. Köklü kalıplarla çalışıldığı için genellikle kısa süreli terapilere göre daha uzun bir süreç gerektirir. Görüşme sıklığını ve toplam süreyi terapist, danışanın ihtiyacına göre planlar.
Şemalar tamamen ortadan kalkar mı?
Hedef çoğunlukla şemayı yok etmek değil, etkisini zayıflatmaktır. Kişi şemasının tetiklendiğini fark etmeyi ve otomatik tepki vermek yerine daha sağlıklı bir yol seçmeyi öğrenir.
Şema terapiyi kimler uygulayabilir?
Ruh sağlığı alanında lisans ve lisansüstü eğitimi olan, ayrıca şema terapi konusunda özel eğitim ve süpervizyon almış uzmanlar uygular. Terapist seçerken eğitim geçmişini sormaktan çekinmeyin.
