İş kurmayı düşünen, fatura kesen ya da bir sözleşme imzalayan herkes er geç aynı kavramla karşılaşır: tüzel kişi. Hukuk dilinde kişi denildiğinde yalnızca insanlar anlaşılmaz; şirketler, dernekler, vakıflar ve kamu kurumları da hak sahibi olabilen, borç altına girebilen birer kişidir. Gerçek kişi ile tüzel kişi arasındaki ayrımı bilmek, özellikle şahıs işletmesi mi yoksa şirket mi kuracağına karar vermeye çalışan girişimciler için pratik bir önem taşır. Bu yazıda kavramı gündelik örneklerle açıklıyor, iki kişi türü arasındaki temel farkları sırasıyla ele alıyoruz.
Gerçek Kişi Nedir?
Gerçek kişi, en yalın ifadeyle insandır. Kişilik, sağ ve tam doğumla başlar, ölümle sona erer. Her insan yaşına, mesleğine ya da gelirine bakılmaksızın hak ehliyetine sahiptir; yani mülk edinebilir, miras alabilir, alacaklı ya da borçlu olabilir. Ancak bu hakları kendi işlemleriyle kullanabilmek için fiil ehliyeti gerekir. Fiil ehliyeti için kişinin ergin olması, ayırt etme gücüne sahip bulunması ve kısıtlı olmaması aranır.
Ticari hayatta gerçek kişi denildiğinde akla ilk gelen örnek şahıs işletmesidir. Bir esnaf, serbest çalışan bir tasarımcı ya da kendi adına fatura kesen bir danışman, işini gerçek kişi olarak yürütür. İşletme ile sahibi hukuken aynı kişidir.
Tüzel Kişi Nedir?
Tüzel kişi, belirli bir amaç için bir araya gelmiş kişi ya da mal topluluklarının hukuk düzeni tarafından bağımsız bir kişi olarak tanınmasıdır. Elle tutulur bir varlığı yoktur; ama kendi adı, kendi adresi, kendi malvarlığı ve kendi borçları vardır. Bir limited şirket banka hesabı açabilir, taşınmaz satın alabilir, dava açabilir ve kendisine dava açılabilir. Bütün bunları ortaklarından ayrı bir kişi olarak yapar.
Tüzel Kişi Türleri
- Özel hukuk tüzel kişileri: Limited ve anonim şirketler, kooperatifler, dernekler, vakıflar ve sendikalar bu gruptadır.
- Kamu hukuku tüzel kişileri: Devlet, belediyeler, il özel idareleri, üniversiteler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları bu grupta yer alır.
Kazanç paylaşma amacı güden tüzel kişiler şirket, böyle bir amaç gütmeyenler ise dernek ve vakıf gibi yapılar olarak karşımıza çıkar.
Gerçek Kişi ile Tüzel Kişi Arasındaki Temel Farklar
Kişiliğin Başlangıcı ve Sonu
Gerçek kişilik doğumla kendiliğinden kazanılır. Tüzel kişilik ise kanunun öngördüğü kuruluş işlemleri tamamlandığında doğar. Ticaret şirketleri ticaret siciline tescil edilmekle, dernekler kuruluş bildirimini ve tüzüklerini yetkili makama vermekle, vakıflar ise mahkeme nezdindeki sicile tescille kişilik kazanır. Sona erme de farklıdır: insan ölür, tüzel kişi ise tasfiye edilir, birleşir ya da sicilden silinir.
Ehliyet ve Temsil
Gerçek kişi iradesini kendisi açıklar. Tüzel kişinin ise iradesini açıklayacak organlara ihtiyacı vardır. Şirketlerde genel kurul ve müdürler ya da yönetim kurulu, derneklerde genel kurul ve yönetim kurulu bu işlevi görür. Tüzel kişi adına imza atan kişinin yetkisi imza sirküleri ve ticaret sicili kayıtlarıyla belgelenir. Ayrıca tüzel kişiler, evlenmek ya da vasiyetname düzenlemek gibi insana özgü haklardan yararlanamaz.
Sorumluluk
Uygulamadaki en önemli fark budur. Şahıs işletmesi sahibi, işinden doğan borçlardan kural olarak bütün kişisel malvarlığıyla sorumludur. Sermaye şirketlerinde ise şirket borçlarından önce şirketin kendi malvarlığı sorumludur; ortakların sorumluluğu ilke olarak taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlıdır. Bununla birlikte kamu borçları gibi bazı alanlarda ortakların ve yöneticilerin kişisel sorumluluğu gündeme gelebilir. Bu ayrıntılar şirket türüne göre değiştiği için kuruluş öncesinde bir uzmana danışmak yerinde olur.
Vergilendirme
Gerçek kişilerin kazancı gelir vergisine, sermaye şirketleri gibi tüzel kişilerin kazancı ise kurumlar vergisine tabidir. Gelir vergisinde oran kazanç arttıkça yükselen dilimlere göre uygulanırken kurumlar vergisinde oransal bir yapı vardır. Oranlar ve dilim tutarları her yıl değişebildiğinden güncel değerler için Gelir İdaresi Başkanlığının duyurularına ve mali müşavirinize başvurmalısınız.
Kimlik ve Yerleşim Yeri
Gerçek kişinin adı ve soyadı, T.C. kimlik numarası ve ikametgahı vardır. Tüzel kişinin ise unvanı, vergi kimlik numarası, MERSİS numarası ve merkez adresi bulunur. Gerçek kişinin vatandaşlığından, tüzel kişinin ise tabiiyetinden söz edilir.
Girişimciler İçin Bu Ayrım Neden Önemli?
İşe yeni başlayan biri için şahıs işletmesi kurmak daha hızlı ve genellikle daha az masraflıdır; defter tutma ve kapanış süreçleri de daha basittir. Şirket kurmak ise daha fazla formalite gerektirir ama sınırlı sorumluluk, ortak alabilme kolaylığı ve kurumsal görünüm gibi avantajlar sağlar. Çevrim içi satışa başlamak isteyenler de aynı soruyla karşılaşır; pazaryerleri satıcı başvurusunda vergi kaydı ister ve gerçek ya da tüzel kişi olmanıza göre talep edilen belgeler değişir. Bu sürecin nasıl ilerlediğini Trendyol mağazası açma adımlarını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Karar verirken şu sorular yol gösterir:
- İşin taşıdığı mali risk kişisel malvarlığınızı tehlikeye atacak boyutta mı?
- Yakın zamanda ortak ya da yatırımcı almayı düşünüyor musunuz?
- Beklediğiniz kazanç düzeyinde hangi vergi yapısı daha uygun?
- Muhasebe ve kuruluş giderlerini karşılayacak bütçeniz var mı?
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için güncel mevzuatı ve bir avukatın ya da mali müşavirin görüşünü esas alın.
Sık Sorulan Sorular
Şahıs şirketi tüzel kişi midir?
Halk arasında şahıs şirketi denilen şahıs işletmesinin ayrı bir tüzel kişiliği yoktur; işletme sahibi gerçek kişi olarak faaliyet gösterir. Kollektif ve komandit şirketler ise hukuken şahıs şirketi sayılır ve tüzel kişiliğe sahiptir. İki kavramı karıştırmamak gerekir.
Tüzel kişi cezai sorumluluk taşır mı?
Türk hukukunda tüzel kişilere hapis gibi cezalar uygulanmaz; ceza sorumluluğu şahsidir ve fiili işleyen gerçek kişilere aittir. Ancak tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri ve idari para cezaları uygulanabilir.
Tek kişi tüzel kişi kurabilir mi?
Evet. Limited ve anonim şirketler tek ortakla kurulabilir. Derneklerde ise kanunun aradığı asgari kurucu sayısı vardır. Güncel koşullar için ticaret sicili müdürlüğüne ya da bir uzmana danışabilirsiniz.
