Bir buluş için patent alınmış olması, o patentin sonsuza dek tartışmasız kalacağı anlamına gelmez. Tescil aşamasında gözden kaçan bir eksiklik, yıllar sonra bir rakibin ya da ilgili bir kurumun açacağı dava ile gündeme gelebilir. Patent hükümsüzlüğü, verilmiş bir patentin aslında kanunun aradığı koşulları taşımadığının mahkeme kararıyla tespit edilmesi ve patentin baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır. Bu yazıda konunun genel çerçevesini, Sınai Mülkiyet Kanunu’ndaki düzenleme esas alınarak sade bir dille aktarıyoruz.
Patent Hükümsüzlüğü Davası Nedir?
Patent hükümsüzlüğü davası, tescil edilmiş bir patentin hukuken geçersiz olduğunun tespiti ve sicilden silinmesi amacıyla açılan davadır. Patent, sahibine buluşu üzerinde belirli bir süre boyunca başkalarını dışlayan güçlü bir hak verir. Bu hakkın gerçekten korunmaya değer bir buluşa dayanmaması halinde, hem rakipler hem de toplum haksız bir tekelle karşı karşıya kalır. Hükümsüzlük davası bu dengesizliği gidermeye yarayan yoldur.
Patent hükümsüzlüğü nedir sorusunu yanıtlarken onu benzer kavramlardan ayırmak gerekir. Patentin yıllık ücretlerinin ödenmemesi ya da koruma süresinin dolması nedeniyle sona ermesi ileriye dönük sonuç doğurur. Hükümsüzlük ise kural olarak geçmişe etkilidir; patent hiç verilmemiş gibi değerlendirilir.
Uygulamada bu dava çoğu zaman bir savunma aracı olarak karşımıza çıkar. Patent hakkına tecavüz ettiği iddiasıyla dava edilen taraf, dayanak gösterilen patentin zaten geçersiz olduğunu ileri sürerek hükümsüzlük talebinde bulunur.
Patent Hükümsüzlüğü Davası Nasıl Açılır?
Kimler Dava Açabilir?
Hükümsüzlük davasını menfaati bulunan kişiler, Cumhuriyet savcıları ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları açabilir. Menfaat sahibi kavramı geniş yorumlanır: aynı alanda üretim yapan rakipler, patent nedeniyle faaliyet alanı daralan işletmeler ya da tecavüz iddiasıyla karşılaşan kişiler bu kapsamda değerlendirilir. Patent isteme hakkının gerçek sahibine ait olduğu iddiasına dayanan hükümsüzlük talebini ise yalnızca buluşu yapan kişi ya da onun halefleri ileri sürebilir.
Dava Kime Karşı Açılır?
Dava, dava tarihinde sicilde patent sahibi olarak görünen kişiye karşı açılır. Patent üzerinde sicile kayıtlı hak sahipleri, örneğin lisans alanlar varsa, davaya katılabilmeleri için kendilerine bildirim yapılır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Bu ihtisas mahkemesinin bulunmadığı yerlerde, bu davalara bakmakla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi yetkili olur. Yer bakımından yetki ise genel olarak davalının yerleşim yerine göre belirlenir. Davalının yurt dışında yerleşik olması gibi durumlarda özel kurallar uygulanır.
Dava Ne Zaman Açılabilir?
Kanun, patentin verilmesinden sonra üçüncü kişilere Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde itiraz imkanı tanır. Hükümsüzlük davası, bu itiraz süresi dolmadan ya da yapılmış bir itiraz hakkında Kurum nihai kararını vermeden sonuçlandırılamaz. Sürelerin hesaplanması somut dosyaya göre değiştiği için tarihlerin bir avukat ya da patent vekiliyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Yargılama Süreci
Patent davaları yüksek düzeyde teknik bilgi gerektirir. Mahkeme, buluşun yeni olup olmadığını ya da tekniğin bilinen durumunu aşıp aşmadığını değerlendirmek için ilgili alanda uzman bilirkişilerden rapor alır. Davacının, patentin başvuru tarihinden önce kamuya açıklanmış yayınları, önceki patent belgelerini, ürün kataloglarını ve benzeri delilleri dosyaya sunması davanın seyrini belirler. Ayrıntılı bir ön araştırma yapılmadan açılan davaların başarı şansı düşüktür.
Patent Hükümsüzlüğünün Söz Konusu Olabilmesi İçin Gerekli Şartlar Nelerdir?
Mahkeme bir patenti ancak kanunda sayılan sebeplerden birinin varlığı halinde hükümsüz kılar. Başlıca sebepler şunlardır:
- Patentlenebilirlik şartlarının bulunmaması: Buluş yeni değilse, buluş basamağı içermiyorsa, yani ilgili alandaki bir uzman için aşikar ise ya da sanayiye uygulanabilir nitelikte değilse patent hükümsüz sayılır. Kanunun patent verilmeyeceğini belirttiği konular da bu kapsamdadır.
- Buluşun yeterince açıklanmamış olması: Tarifname, ilgili teknik alandaki bir uzmanın buluşu uygulayabilmesine yetecek kadar açık ve tam olmalıdır. Bilginin gizlendiği ya da eksik bırakıldığı patentler bu nedenle iptal edilebilir.
- Başvurunun ilk halinin kapsamının aşılması: İnceleme sürecinde yapılan değişikliklerle patent konusu, başvurunun ilk yapıldığı haldeki içeriğinin ötesine taşınmışsa hükümsüzlük gündeme gelir. Bölünmüş başvurular için de benzer bir sınır geçerlidir.
- Patent sahibinin patent isteme hakkına sahip olmaması: Patent, buluşu yapan kişi ya da onun halefi dışında birine verilmişse gerçek hak sahibi hükümsüzlük talep edebilir.
- Koruma kapsamının aşılması: Patentin verilmesinden sonra yapılan işlemlerle korumanın kapsamı genişletilmişse bu da bir hükümsüzlük sebebidir.
Hükümsüzlük sebebi patentin yalnızca bir bölümünü ilgilendiriyorsa mahkeme kısmi hükümsüzlüğe karar verebilir. Bu durumda etkilenen istemler iptal edilir, geri kalan istemler geçerliliğini korur.
Hükümsüzlük Kararının Sonuçları
Kesinleşen hükümsüzlük kararı geçmişe etkili sonuç doğurur ve herkese karşı hüküm ifade eder; patent sicilden silinir. Bununla birlikte kanun, hukuki güvenliği korumak amacıyla bazı istisnalar öngörür. Karardan önce kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararları ile daha önce kurulmuş ve yerine getirilmiş sözleşmeler kural olarak bu geriye etkiden etkilenmez. Patent sahibinin kötü niyetli davrandığı hallerde tazminat sorumluluğu ayrıca değerlendirilir.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Süreler, usul kuralları ve mevzuat hükümleri değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta güncel mevzuatı esas alarak bir avukattan ya da patent vekilinden görüş almanız gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Patent hükümsüzlüğü davası için süre sınırı var mıdır?
Hükümsüzlük davası kural olarak patentin koruma süresi boyunca açılabilir; bazı durumlarda patent hakkı sona erdikten sonraki belirli bir dönem için de imkan tanınır. Somut süre hesabı için uzman görüşü alınmalıdır.
Hükümsüzlük ile itiraz arasındaki fark nedir?
İtiraz, patentin verilmesinden sonra sınırlı bir süre içinde Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapılan idari bir başvurudur. Hükümsüzlük ise mahkemede görülen bir davadır ve yargı kararıyla sonuçlanır.
Patentin tamamı mı iptal edilir?
Her zaman değil. Sebep yalnızca bazı istemlerle ilgiliyse mahkeme kısmi hükümsüzlüğe karar verebilir ve patent kalan istemlerle varlığını sürdürür.
