Uzun bir koridorun iki ucundan, hatta beş altı farklı noktasından aynı lambayı yakıp söndürmek istediğinizde klasik anahtar tesisatı hızla karmaşıklaşır. Darbe akım anahtarı, bu ihtiyacı sade bir kablolama ile çözen küçük ama işlevsel bir pano elemanıdır. Darbe akım rölesi ya da impuls röle adlarıyla da bilinen bu cihaz, bir butondan gelen kısa süreli sinyalle konum değiştirir ve yeni sinyal gelene kadar o konumda kalır. Aşağıda cihazın ne olduğunu, hangi prensiple çalıştığını ve nerelerde tercih edildiğini ele alıyoruz.
Darbe Akım Anahtarı Nedir?
Darbe akım anahtarı, bobinine uygulanan her kısa elektrik darbesinde kontaklarının durumunu değiştiren iki konumlu (bistabil) bir röledir. İlk darbede kontak kapanır ve yük çalışır, ikinci darbede kontak açılır ve yük durur. Sıradan bir kontaktörden en önemli farkı, konumunu korumak için bobinin sürekli enerjili kalmasına gerek olmamasıdır. Bobin yalnızca butona basıldığı kısa an boyunca enerji çeker.
Cihaz genellikle sigorta kutusundaki raya monte edilen modüler bir yapıda üretilir. Üzerinde bobin uçları ile yük kontakları bulunur; pek çok modelde konumu gösteren bir işaret ve elle kumanda için küçük bir mandal yer alır. Bobin gerilimi şebeke gerilimi ya da düşük gerilim olarak seçilebilir, kontak sayısı ve akım taşıma kapasitesi modele göre değişir.
Kumanda için kalıcı anahtar değil, bırakıldığında eski konumuna dönen yaylı butonlar (liht butonlar) kullanılır. İstenildiği kadar buton birbirine paralel bağlanabilir; böylece kumanda noktası eklemek yalnızca bir buton ve iki iletken anlamına gelir.
Darbe Akım Anahtarı Çalışma Prensibi
Çalışma mantığı tükenmez kalemin basmalı mekanizmasına benzetilebilir: her basışta uç bir dışarı çıkar, bir içeri girer. Elektromekanik tip darbe akım anahtarlarında süreç şöyle işler:
- Butonlardan birine basıldığında bobin kısa süreliğine enerjilenir.
- Bobinde oluşan manyetik alan, hareketli nüveyi çeker.
- Nüvenin hareketi mekanik bir kilit ya da kam düzeneğini bir adım ilerletir.
- Bu düzenek kontakları mevcut durumunun tersine çevirir; açıksa kapatır, kapalıysa açar.
- Buton bırakıldığında bobinin enerjisi kesilir, ancak mekanik kilit kontakları yeni konumunda tutar.
- Bir sonraki darbede aynı döngü tekrarlanır ve kontaklar eski durumuna döner.
Elektronik tiplerde aynı işlev, mekanik kam yerine elektronik devre ve içerideki röle ile sağlanır. Bu modeller daha sessiz çalışır ve zaman ayarı, merkezi açma kapama ya da ışıklı butonlarla uyum gibi ek özellikler sunabilir.
Vavien tesisattan farkı
Bir lambayı iki yerden kumanda etmek için vavien anahtarlar kullanılır. Üç ve daha fazla noktadan kumanda gerektiğinde araya ara vavien (dört uçlu) anahtarlar girer ve güç iletkenleri anahtardan anahtara dolaştırılır. Kumanda noktası arttıkça iletken sayısı, işçilik ve hata ihtimali de artar.
Darbe akım anahtarlı tesisatta ise yük akımı yalnızca pano ile armatür arasında dolaşır. Butonlara giden hat sadece bobini besleyen kumanda devresidir; bu nedenle daha ince kesitli iletkenlerle ve çok daha sade bir düzenle kurulabilir. Kumanda devresinin düşük gerilimle beslenmesi mümkün olduğundan, butonlarda dokunma güvenliği açısından da avantaj sağlanabilir.
Merdiven otomatiği ile farkı
İki cihaz sık karıştırılır. Merdiven otomatiği, butona basıldıktan sonra ayarlanan süre dolunca yükü kendiliğinden kapatır. Darbe akım anahtarında ise süre yoktur; lamba siz yeniden butona basana kadar yanık kalır. Bazı elektronik modeller iki işlevi bir arada sunar.
Darbe Akım Anahtarı Kullanım Alanları
Cihaz, birden fazla noktadan kumanda edilmesi gereken hemen her aydınlatma devresinde kullanılabilir:
- Konutlar: Uzun koridorlar, iki ya da üç kapılı salonlar, merdiven boşlukları ve yatağın iki yanından kumanda edilen yatak odası aydınlatmaları.
- Oteller ve hastaneler: Kat koridorları, oda girişi ve yatak başı kumandaları.
- Ofisler ve okullar: Birkaç girişi olan toplantı salonları, derslikler ve açık ofis alanları.
- Alışveriş merkezleri ve mağazalar: Geniş alan aydınlatmalarının farklı noktalardan ya da merkezi olarak yönetilmesi.
- Depolar ve endüstriyel tesisler: Uzun raf koridorları ve birden çok kapısı olan hacimler.
- Otoparklar ve ortak alanlar: Bölgesel aydınlatma gruplarının kumandası.
Yüksek güçlü yüklerde darbe akım anahtarı doğrudan yükü değil, bir kontaktörün bobinini kumanda edecek şekilde de kullanılabilir. Bina otomasyonuna geçmeden önce uygulanabilen, ekonomik bir ara çözüm olarak da tercih edilir.
Seçim ve montajda dikkat edilecek noktalar
- Bobin gerilimi: Kumanda devresinin gerilimiyle aynı olmalıdır.
- Kontak akımı ve yük tipi: LED sürücüleri ve bazı armatürler devreye girerken kısa süreli yüksek akım çeker. Kontak kapasitesi yükün türüne göre seçilmelidir.
- Kontak sayısı: Tek ya da çok kutuplu modeller, kumanda edilecek devre sayısına göre belirlenir.
- Işıklı buton uyumu: Işıklı butonların üzerinden geçen küçük akım bazı modellerde istenmeyen çalışmaya yol açabilir. Üreticinin izin verdiği ışıklı buton sayısına uyulmalıdır.
- Çalışma sesi: Elektromekanik tipler konum değiştirirken tık sesi çıkarır; yatak odasına yakın panolarda elektronik tip tercih edilebilir.
- Koruma: Devre uygun sigorta ve kaçak akım koruması ile donatılmalıdır. Bu konuda kaçak akım rölesinin önemi ve manyetik aşırı akım rölesi yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Elektrik tesisatı işleri can güvenliğini doğrudan ilgilendirir. Bağlantılar, cihazın kendi bağlantı şemasına ve yürürlükteki yönetmeliklere uygun olarak, enerjisi kesilmiş devrede ve yetkili bir elektrikçi tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Darbe akım anahtarı ile kaç noktadan kumanda yapılabilir?
Butonlar paralel bağlandığı için teorik olarak çok sayıda nokta eklenebilir. Uygulamadaki sınır, hat uzunluğuna ve ışıklı buton kullanılıp kullanılmadığına göre üreticinin belirttiği değerlerdir.
Elektrik kesilince darbe akım anahtarı konumunu korur mu?
Elektromekanik tipler mekanik kilitleme sayesinde son konumunu korur. Elektronik modellerde davranış ürüne göre değişebilir; teknik belgesine bakmak gerekir.
Normal anahtarla darbe akım anahtarı kumanda edilir mi?
Hayır. Bobinin yalnızca kısa bir darbe alması gerekir. Kalıcı anahtar bobini sürekli enerjili bırakır ve cihazın zarar görmesine yol açabilir; bu nedenle yaylı buton kullanılır.
