Sokakta bir hayvan tarafından ısırılan ya da evcil dostu dışarıda başka bir hayvanla kavga eden herkesin aklına gelen ilk hastalık kuduzdur. Kuduz, memeli hayvanlarda ve insanlarda merkezi sinir sistemini tutan, virüs kaynaklı ve belirtiler ortaya çıktıktan sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanan bir hastalıktır. İyi haber şu ki korunmak mümkündür: hayvanların düzenli aşılanması ve şüpheli temas sonrasında zaman kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulması hastalığı önler. Bu nedenle kuduz hayvan belirtilerini tanımak ve temas halinde ne yapılacağını bilmek, hayvan sahibi olsun olmasın herkes için önemlidir.
Kuduz Nedir?
Kuduz, hayvanlardan insanlara geçebilen, yani zoonotik bir enfeksiyondur. Etken olan virüs sinir dokusuna yerleşir, sinirler boyunca ilerleyerek beyne ulaşır ve beyin iltihabına yol açar. Köpek, kedi, sığır, at gibi evcil hayvanların yanı sıra tilki, çakal, kurt ve yarasa gibi yaban hayvanları da hastalığı taşıyabilir. Dünya genelinde insan vakalarının çok büyük bölümü köpek ısırıklarından kaynaklanır.
Kuduz Nasıl Bulaşır?
Virüs, hasta hayvanın salyasında bulunur. Bulaşma çoğunlukla şu yollarla olur:
- Isırma
- Deriyi çizen ya da kanatan tırmalama
- Salyanın açık yaraya, çatlamış deriye ya da göz, ağız, burun gibi mukozalara temas etmesi
Sağlam deriye temas, hayvanı sevmek ya da kanına, idrarına ve dışkısına dokunmak bulaşma yolu olarak kabul edilmez. Yine de temasın riskli olup olmadığına kişi kendi başına karar vermemeli, değerlendirmeyi sağlık personeline bırakmalıdır.
Kuduz Hayvan Belirtileri Nelerdir?
Virüs vücuda girdikten sonra belirtilerin ortaya çıkması haftalar, bazen aylar sürebilir. Bu süre ısırığın yerine, yaranın derinliğine ve alınan virüs miktarına göre değişir. Hastalık genellikle üç evrede ilerler; ancak her hayvanda bütün evreler belirgin biçimde görülmeyebilir.
Başlangıç Evresi
İlk işaretler davranış değişikliğidir. Uysal bir hayvan huzursuz ve sinirli olabilir; çekingen bir hayvan ise alışılmadık biçimde sokulgan hale gelebilir. İştahsızlık, hafif ateş, saklanma isteği ve ısırık bölgesini sürekli yalama ya da kaşıma görülebilir.
Saldırgan Evre
Halk arasında bilinen kuduz tablosu bu evredir. Hayvan aşırı uyarılmış durumdadır; ışığa, sese ve dokunmaya abartılı tepki verir. Sebepsiz yere saldırabilir, cansız nesneleri ısırabilir, amaçsızca dolaşabilir. Yön duygusunun bozulması, titreme ve nöbetler eklenebilir.
Felç Evresi
Boğaz ve çene kasları felç olur. Hayvan yutamadığı için ağzından salya akar, alt çenesi sarkar ve sesi değişir. Felç giderek arka bacaklara ve tüm vücuda yayılır. Bazı hayvanlarda saldırgan evre hiç görülmeden doğrudan bu sessiz tablo ortaya çıkar; bu nedenle “saldırgan değil, kuduz olamaz” düşüncesi yanıltıcıdır.
Kedilerde saldırgan biçim daha sık görülür ve ani, şiddetli saldırılarla kendini gösterebilir. Yaban hayvanlarında ise insandan korkmama, gündüz vakti yerleşim yerlerinde dolaşma gibi olağandışı davranışlar uyarıcıdır. Bu belirtilerin bir kısmı başka hastalıklarda da görülebilir; örneğin kedilerde kusmanın pek çok farklı sebebi vardır. Kesin tanı yalnızca yetkili laboratuvarlarda konur. Şüpheli bir hayvana yaklaşmayın, yakalamaya çalışmayın; il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne veya belediyenin veteriner işleri birimine haber verin.
Şüpheli Temas Sonrası Ne Yapılmalı?
- Yarayı hemen yıkayın. Isırılan ya da tırmalanan bölgeyi bol akan su ve sabunla, en az on beş dakika boyunca yıkayın. Bu basit adım virüs yükünü önemli ölçüde azaltır.
- Vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna gidin. En yakın acil servise ya da kuduz aşı merkezine başvurun. Aşı ve gerekiyorsa diğer koruyucu uygulamalara hekim karar verir. Yara küçük görünse bile başvuruyu ertelemeyin.
- Hayvan hakkında bilgi verin. Hayvanın sahipli olup olmadığını, aşı durumunu ve nerede bulunduğunu yetkililere bildirin. Isıran kedi ve köpekler, yetkililerin belirlediği süre boyunca gözlem altında tutulur.
- Başlanan aşı takvimini aksatmayın. Hekim aksini söylemedikçe dozları atlamayın.
Yaraya tütün, kül, bitki gibi maddeler basmak ya da yarayı kendi başınıza kapatmaya çalışmak yarar sağlamaz, zarar verebilir.
Evcil Hayvanınız Isırıldıysa
Kediniz ya da köpeğiniz tanımadığınız bir hayvanla kavga ettiyse yarayı eldivensiz ellemeyin ve en kısa sürede veteriner hekime götürün. Hekim hayvanın aşı geçmişine göre izlenecek yolu belirler ve gerekli resmî bildirimleri yapar. Aşı karnesini güncel tutmak bu aşamada büyük kolaylık sağlar.
Kuduzdan Korunma Yolları
- Kedi ve köpeğinizin kuduz aşısını veteriner hekimin belirlediği takvime göre yaptırın ve yıllık tekrarlarını aksatmayın. Türkiye’de kedi ve köpeklerde kuduz aşısı yasal olarak zorunludur.
- Evcil hayvanınızı denetimsiz biçimde sokağa bırakmayın. Kısırlaştırma, dışarı kaçma ve kavga etme eğilimini azaltarak dolaylı bir koruma sağlar.
- Çocuklara tanımadıkları hayvanlara dokunmamalarını, bir hayvan tarafından ısırıldıklarında ya da tırmalandıklarında bunu mutlaka söylemelerini öğretin.
- Yaralı ya da garip davranan yaban hayvanlarına dokunmayın.
- Veteriner hekimler, barınak çalışanları ve riskli bölgelere seyahat edecek kişiler temas öncesi aşılama konusunda hekime danışabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi ya da veteriner hekim muayenesinin yerini tutmaz. Herhangi bir ısırık ya da şüpheli temas durumunda doğrudan sağlık kuruluşuna başvurun.
Sık Sorulan Sorular
Aşılı bir hayvan ısırırsa yine de hastaneye gitmek gerekir mi?
Evet. Hayvanın aşılı olması riski azaltır ama değerlendirmeyi hekim yapmalıdır. Aşı karnesini yanınıza almanız kararı kolaylaştırır.
Kuduz insandan insana bulaşır mı?
Gündelik temasla bulaşma beklenmez; bildirilen çok nadir vakalar organ ve doku nakilleriyle ilişkilidir. Asıl risk hasta hayvanlarla temastır.
Ev kedisi hiç dışarı çıkmıyorsa aşı gerekli mi?
Evden çıkmayan hayvanlar da kaçabilir ya da eve giren bir yarasa veya başka bir hayvanla karşılaşabilir. Aşı hem yasal bir yükümlülük hem de en güvenilir korunma yoludur; takvimi veteriner hekiminizle belirleyin.
