Tesisat malzemesi almaya giden biri için en kafa karıştırıcı konu ölçülerdir. Usta “bir parmak boru” der, projede DN 25 yazar, satıcı 32’lik PPRC uzatır; üstelik cetvelle ölçtüğünüzde bu sayıların hiçbirini tam olarak bulamazsınız. Standart boru çapları, farklı ölçü sistemlerinin yan yana kullanılmasından dolayı ilk bakışta karmaşık görünür. Oysa DN, inç ve dış çap arasındaki ilişkiyi bir kez kavradığınızda boru çap ölçüleri kolayca okunur hale gelir. Bu yazıda en sık kullanılan ölçülerin karşılıklarını ve malzemeye göre değişen adlandırmaları özetliyoruz.
Boru Çaplarının Ölçü Tablosu Kullanımı
Bir tabloyu doğru okumak için önce üç kavramı ayırmak gerekir:
- DN (anma çapı): Borunun, vananın ve bağlantı parçasının birbiriyle uyumunu gösteren boyutsuz bir tanım sayısıdır. Yaklaşık olarak iç çapa karşılık gelir ama gerçek bir ölçüm değeri değildir.
- İnç ölçüsü: Aynı anma büyüklüğünün inç sistemindeki karşılığıdır. Halk arasında “parmak” olarak da söylenir. Boru diş ölçüleri de bu adlandırmayla anılır.
- Dış çap: Borunun dışından kumpasla ölçülen gerçek değerdir. Çelik borularda aynı DN için dış çap sabittir; et kalınlığı arttıkça iç çap küçülür.
En sık yapılan hata, inç değerini 25,4 ile çarpıp dış çapı bulmaya çalışmaktır. Örneğin yarım inçlik çelik borunun dış çapı yaklaşık 12,7 mm değil, 21,3 mm’dir. Çünkü inç adlandırması tarihsel olarak iç çapa dayanır.
Çelik borularda yaygın DN, inç ve dış çap karşılıkları şöyledir:
- DN 15 = 1/2 inç = 21,3 mm dış çap
- DN 20 = 3/4 inç = 26,9 mm dış çap
- DN 25 = 1 inç = 33,7 mm dış çap
- DN 32 = 1 1/4 inç = 42,4 mm dış çap
- DN 40 = 1 1/2 inç = 48,3 mm dış çap
- DN 50 = 2 inç = 60,3 mm dış çap
- DN 65 = 2 1/2 inç = 76,1 mm dış çap
- DN 80 = 3 inç = 88,9 mm dış çap
- DN 100 = 4 inç = 114,3 mm dış çap
- DN 125 = 5 inç = 139,7 mm dış çap
- DN 150 = 6 inç = 168,3 mm dış çap
Sık sorulan “DN 32 kaç inç” sorusunun yanıtı bu listede görülebilir: DN 32, bir çeyrek inç yani 1 1/4 inçtir. Tabloyu kullanırken önce borunun malzemesini ve bağlı olduğu standardı belirleyin, sonra dış çapı ölçüp listedeki en yakın değerle eşleştirin.
Siyah Boru Çapları Tablosu / Siyah Boru Nedir?
Siyah boru, yüzeyi galvaniz kaplanmamış karbon çeliği borudur; rengini üretim sırasında oluşan koyu oksit tabakasından alır. Dikişli ve dikişsiz olarak üretilir. Kalorifer ve kazan dairesi tesisatlarında, doğal gaz hatlarında, yangın tesisatında ve sanayide basınçlı akışkan taşımada kullanılır. Kaplamasız olduğu için paslanmaya açıktır; bu yüzden içme suyu hatlarında tercih edilmez ve dış yüzeyi boyanarak ya da izole edilerek korunur.
Siyah boru çapları yukarıdaki listeyle aynıdır, çünkü dişli ve kaynaklı çelik boruların dış çapları standartlarla sabitlenmiştir. Değişen şey et kalınlığıdır. Aynı anma çapındaki boru hafif, orta ve ağır seri olarak ya da farklı kalınlık sınıflarında üretilir. Et kalınlığı arttıkça borunun basınç dayanımı yükselir, iç çapı ve dolayısıyla taşıdığı debi azalır. Sipariş verirken anma çapının yanında et kalınlığını ve borunun dişli mi kaynak ağızlı mı olacağını da belirtmek gerekir.
Plastik Boru Çapları Tablosu / Plastik Boru Nedir?
Plastik boru; PVC, polietilen (PE), polipropilen (PP) ve çapraz bağlı polietilen (PEX) gibi malzemelerden üretilen boruların ortak adıdır. Hafif olmaları, paslanmamaları ve kolay döşenmeleri sayesinde temiz su, atık su, sulama ve yerden ısıtma hatlarında yaygın biçimde kullanılırlar.
Plastik borularda adlandırma çelikten farklıdır: üzerindeki sayı doğrudan dış çapı milimetre olarak gösterir. Yaygın ölçüler şunlardır:
- Bina içi atık su (PVC ve PP) boruları: 50, 75, 110, 125 ve 160 mm
- Polietilen basınçlı su ve sulama boruları: 20, 25, 32, 40, 50, 63, 75, 90 ve 110 mm; şebeke hatlarında daha büyük çaplar
- Yerden ısıtma ve mobil sistem boruları: çoğunlukla 16 ve 20 mm
Basınçlı plastik borularda çapın yanında basınç sınıfı da yazar. PN değeri borunun dayanabileceği anma basıncını, SDR değeri ise dış çapın et kalınlığına oranını ifade eder. Aynı dış çapta basınç sınıfı yükseldikçe et kalınlaşır ve iç çap daralır.
PPRC Boru Çapları Tablosu / PPRC Boru Nedir?
PPRC, polipropilen random kopolimer adlı hammaddeden üretilen ve bina içi sıcak soğuk temiz su tesisatında kullanılan borudur. Parçalar, özel bir makineyle ısıtılıp birbirine geçirilerek kaynatılır; doğru yapılan birleşim tek parça gibi sızdırmaz olur. Sıcak su ve ısıtma hatlarında, ısıyla uzamayı azaltmak için cam elyaf ya da alüminyum folyo katmanlı türleri kullanılır.
PPRC borular da dış çapla adlandırılır. Dişli bağlantı parçalarıyla eşleştirme yaparken kullanılan yaygın karşılıklar şöyledir:
- 20 mm PPRC = 1/2 inç
- 25 mm PPRC = 3/4 inç
- 32 mm PPRC = 1 inç
- 40 mm PPRC = 1 1/4 inç
- 50 mm PPRC = 1 1/2 inç
- 63 mm PPRC = 2 inç
- 75 mm PPRC = 2 1/2 inç
- 90 mm PPRC = 3 inç
- 110 mm PPRC = 4 inç
Buradaki ayrıntıya dikkat edin: çelikte DN 32 bir çeyrek inçe karşılık gelirken, 32 mm’lik PPRC boru bir inçlik dişli parçayla eşleşir. Karışıklığın çoğu bu farktan doğar.
Doğru Çap Nasıl Seçilir?
Çap seçimi; taşınacak debiye, hat uzunluğuna, akışkanın türüne ve sıcaklığına, izin verilen basınç kaybına göre yapılan bir hesap işidir. Gereğinden küçük çap gürültüye ve basınç düşmesine, gereğinden büyük çap ise gereksiz maliyete yol açar. Güneş enerjisi tesisatı gibi sıcaklığın yükseldiği hatlarda malzemenin sıcaklık dayanımı da hesaba katılmalıdır; bu konuyla ilgili olarak güneş enerjisi ile su ısıtma yazımıza bakabilirsiniz. Buradaki değerler genel bilgi amaçlıdır; kesin ölçü ve toleranslar için üreticinin teknik kataloğu ve ilgili standart esas alınmalı, projelendirme yetkili bir mühendis tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
DN ile inç aynı şey mi?
İkisi de aynı anma büyüklüğünü farklı sistemlerde ifade eder. DN metrik sistemdeki tanım sayısı, inç ise aynı büyüklüğün inç sistemindeki adıdır. İkisi de borunun cetvelle ölçülen gerçek çapı değildir.
Elimdeki borunun çapını nasıl öğrenirim?
Kumpasla dış çapı ölçün ve malzemesine göre ilgili listede en yakın değeri bulun. Çelik boruda 33,7 mm ölçtüyseniz DN 25 yani bir inçtir; plastik boruda ölçtüğünüz değer doğrudan borunun adıdır.
Siyah boru içme suyunda kullanılır mı?
Korozyona açık olduğu için içme suyu hatlarında önerilmez. Bu amaçla ilgili standartlara uygun plastik, galvanizli ya da paslanmaz borular tercih edilir.
