Sabah kontağı çevirdiğinizde motorun çalışmasını, elektrik kesildiğinde modemin açık kalmasını ya da bir forkliftin gün boyu yük taşımasını sağlayan ortak bir parça vardır. Akü nedir sorusunun en kısa cevabı şudur: Elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depolayan ve gerektiğinde yeniden elektriğe çeviren, tekrar tekrar şarj edilebilen bir enerji kaynağıdır. Akümülatör kelimesinin kısaltması olan akü, biriktirici anlamına gelir. Tek kullanımlık pillerden ayıran temel özelliği, içindeki kimyasal tepkimenin tersine çevrilebilmesidir.
Akü Neyden Yapılır?
En yaygın tür olan kurşun asit aküyü örnek alırsak, yapı birkaç temel parçadan oluşur:
- Pozitif ve negatif plakalar: Pozitif plakalar kurşun dioksit, negatif plakalar süngerimsi saf kurşun içerir.
- Elektrolit: Sülfürik asit ve saf su karışımıdır; plakalar arasında iyon geçişini sağlar.
- Seperatörler: Plakaların birbirine değip kısa devre yapmasını önleyen yalıtkan ayırıcılardır.
- Hücreler: Her hücre yaklaşık iki volt üretir. On iki voltluk bir aküde altı hücre seri bağlanmıştır.
- Kutu ve kutup başları: Dayanıklı plastik gövde iç yapıyı korur, kutup başları ise akünün devreye bağlandığı noktalardır.
Akü Nasıl Çalışır?
Akü çalışma prensibi, iki yönlü bir kimyasal tepkimeye dayanır. Aküye bir alıcı bağlandığında, yani deşarj sırasında, plakalardaki aktif madde elektrolitteki sülfürik asitle tepkimeye girer. Bu tepkime sırasında elektronlar negatif kutuptan dış devre üzerinden pozitif kutba doğru akar ve elektrik akımı oluşur. Tepkime ilerledikçe plakaların yüzeyi kurşun sülfatla kaplanır, elektrolit de suya yaklaşarak yoğunluğunu kaybeder.
Şarj sırasında işlem tersine döner. Dışarıdan verilen akım, kurşun sülfatı yeniden kurşun ve kurşun dioksite çevirir; elektrolit eski yoğunluğuna kavuşur. Araçlarda bu görevi motor çalışırken alternatör, sabit sistemlerde ise şarj cihazı ya da redresör üstlenir. Bu döngü her tekrarlandığında plakalarda küçük kayıplar oluşur; akünün zamanla zayıflamasının nedeni budur.
Akü Çeşitleri Nelerdir?
Kimyasal Yapısına Göre
- Sulu kurşun asit akü: Elektroliti sıvı haldedir. Bazı tiplerinde su seviyesinin kontrol edilmesi gerekir, bakımsız tiplerinde ise kapaklar kapalıdır.
- AGM akü: Elektrolit cam elyaf keçelere emdirilmiştir. Sızdırmaz, titreşime dayanıklıdır ve sık dur kalk yapan araçlarda tercih edilir.
- Jel akü: Elektrolit jel kıvamına getirilmiştir. Derin deşarja dayanıklıdır; güneş enerjisi sistemlerinde ve karavanlarda sık kullanılır.
- Lityum iyon akü: Hafif ve yüksek enerji yoğunluğuna sahiptir. Elektrikli araçlar, taşınabilir cihazlar ve modern enerji depolama sistemlerinde kullanılır.
- Nikel bazlı aküler: Nikel kadmiyum ve nikel metal hidrit türleri bazı endüstriyel uygulamalarda ve el aletlerinde yer alır.
Kullanım Amacına Göre
- Marş aküsü: Kısa sürede yüksek akım vererek motoru çalıştırır.
- Traksiyoner akü: Forklift ve transpalet gibi araçlara uzun süre güç sağlar.
- Stasyoner akü: Kesintisiz güç kaynakları, telekom istasyonları ve acil aydınlatma gibi sabit sistemlerde yedek enerji verir.
- Derin döngü akü: Düzenli olarak boşaltılıp doldurulmaya uygundur; tekne, karavan ve solar sistemlerde kullanılır.
Akü Ne İşe Yarar?
Akü nerede kullanılır sorusunun cevabı, enerjinin taşınması ya da yedeklenmesi gereken hemen her yeri kapsar. Otomobillerde marş motorunu döndürür, ateşleme sistemini besler ve motor kapalıyken aydınlatma, alarm, radyo gibi donanımlara enerji verir. Ayrıca alternatörden gelen gerilimdeki dalgalanmaları dengeleyerek araç elektroniğini korur.
Otomotiv dışında da geniş bir kullanım alanı vardır:
- Hastane, veri merkezi ve ofislerde kesintisiz güç kaynakları,
- Güneş ve rüzgar enerjisi sistemlerinde üretilen elektriğin depolanması,
- Elektrikli bisiklet, scooter ve otomobiller,
- Depo ve fabrikalardaki akülü istif araçları,
- Tekneler, karavanlar ve tarım makineleri,
- Acil durum aydınlatmaları ve güvenlik sistemleri.
Akü Ömrü Ne Kadardır?
Akü ömrü için kesin bir süre vermek doğru olmaz; çünkü akünün tipi, kullanım şekli ve iklim koşulları sonucu büyük ölçüde değiştirir. Otomobillerdeki marş aküleri genel olarak birkaç yıl hizmet verir; kullanım koşulları iyi olduğunda bu süre uzar, kötü olduğunda kısalır. Üreticinin belirttiği garanti süresi ve kullanım kılavuzu en güvenilir referanstır.
Ömrü kısaltan başlıca etkenler şunlardır:
- Aşırı sıcak ya da aşırı soğuk hava,
- Akünün tam şarj olmasına fırsat vermeyen kısa mesafeli sürüşler,
- Farların ya da iç aydınlatmanın açık unutulmasıyla yaşanan derin deşarj,
- Aracın uzun süre çalıştırılmadan bekletilmesi,
- Arızalı şarj sistemi nedeniyle eksik ya da fazla şarj,
- Gevşek bağlantılar ve oksitlenmiş kutup başları.
Akünün Zayıfladığı Nasıl Anlaşılır?
Marşın ağır basması, farların rölantide sönükleşmesi, gösterge panelinde akü uyarı ışığının yanması ve akü gövdesinde şişme ya da sızıntı görülmesi başlıca belirtilerdir. Bu durumda akünün ve şarj sisteminin bir serviste ölçülmesi gerekir.
Güvenlik ve Geri Dönüşüm
Aküler aşındırıcı asit ve ağır metal içerir. Şarj sırasında yanıcı gaz çıkabileceği için yakınında kıvılcım oluşturacak işlemlerden kaçınılmalıdır. Ömrünü tamamlamış aküler çöpe atılmaz; yetkili satış noktalarına ya da lisanslı toplama merkezlerine teslim edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Akü ile pil arasındaki fark nedir?
Günlük dilde pil genellikle tek kullanımlık enerji kaynaklarını, akü ise yeniden şarj edilebilenleri ifade eder. Akü çoğunlukla birden fazla hücrenin birleşiminden oluşur ve daha yüksek kapasite sunar.
Akünün üzerindeki Ah değeri ne anlama gelir?
Amper saat, akünün kapasitesini gösterir; yani akünün belirli bir akımı ne kadar süre verebileceğini ifade eder. Araç için doğru değer üreticinin önerisine göre seçilmelidir.
Biten akü takviyeyle çalıştırılabilir mi?
Evet, uygun takviye kablosu ve doğru kutup bağlantısıyla araç çalıştırılabilir. Ancak akü sık sık boşalıyorsa bu geçici bir çözümdür; aküyü ve şarj sistemini kontrol ettirmek gerekir.
