Bir ülkeden mal alan şirket, tatile giden turist, rezerv yöneten merkez bankası ve ekran başındaki bireysel yatırımcı aynı pazarda buluşur: döviz piyasası. Dünyanın işlem hacmi en yüksek finansal piyasası olmasına rağmen ne bir binası ne de tek bir merkezi vardır. Forex piyasası nasıl çalışır sorusunu yanıtlamak için bu dağınık yapının kimlerden oluştuğuna, fiyatların nasıl belirlendiğine ve bireysel yatırımcının bu zincirin neresinde durduğuna bakmak gerekir.
Forex Piyasası Nedir?
Forex, İngilizce döviz değişimi anlamına gelen sözcüklerin kısaltmasıdır ve para birimlerinin birbirleriyle değiştirildiği küresel piyasayı ifade eder. Uluslararası ticaretin, yatırımların ve seyahatin gerektirdiği döviz ihtiyacı bu piyasanın varlık nedenidir. Bunun yanında kur hareketlerinden kazanç elde etmeyi amaçlayan işlemler de hacmin önemli bir bölümünü oluşturur.
Merkezi Olmayan Bir Piyasa
Hisse senetleri borsa adı verilen organize pazarlarda işlem görür. Forex ise tezgah üstü bir piyasadır; işlemler bankalar ve finans kuruluşları arasında elektronik ağlar üzerinden, doğrudan taraflar arasında gerçekleşir. Tek bir merkez olmadığı için tek bir resmî fiyat da yoktur. Farklı kurumların ekranlarında aynı parite için birbirine çok yakın ama birebir aynı olmayan fiyatlar görülmesinin nedeni budur.
Piyasanın Katılımcıları
- Büyük bankalar: Piyasanın çekirdeğini oluşturur. Kendi aralarında yüksek tutarlı işlemler yapar ve diğer katılımcılara fiyat verirler. Bu katman bankalararası piyasa olarak anılır.
- Merkez bankaları: Para politikası kararları ve gerektiğinde yaptıkları müdahalelerle kurlar üzerinde güçlü etkiye sahiptir.
- Şirketler: İthalat ve ihracat ödemeleri için döviz alıp satar, kur riskinden korunmak amacıyla işlem yaparlar.
- Yatırım fonları ve kurumsal yatırımcılar: Portföy yönetimi ve korunma amacıyla büyük hacimli işlemler gerçekleştirirler.
- Aracı kurumlar: Bireysel yatırımcıların piyasaya erişimini sağlar.
- Bireysel yatırımcılar: Toplam hacim içinde küçük bir paya sahiptir ve piyasaya aracı kurumların platformları üzerinden ulaşırlar. Bu rolü foreks trader nedir yazımızda ele aldık.
İşlem Saatleri ve Seanslar
Forex piyasası hafta içi günün neredeyse tamamında açıktır; çünkü dünyanın farklı bölgelerindeki finans merkezleri sırayla devreye girer. Gün Asya ve Pasifik merkezleriyle başlar, Avrupa ile devam eder ve Kuzey Amerika ile tamamlanır. Hafta sonu piyasa kapalıdır.
İki büyük seansın aynı anda açık olduğu saatlerde işlem hacmi artar, alış ve satış fiyatı arasındaki fark genellikle daralır. Seans geçişlerinde ve piyasanın sığ olduğu saatlerde ise fiyat farkı açılabilir ve hareketler daha düzensiz olabilir.
Pariteler ve Fiyat Oluşumu
Para birimleri her zaman çift olarak fiyatlanır. Paritedeki ilk para birimi baz, ikincisi karşıt para birimidir; fiyat, bir birim baz paranın kaç birim karşıt para ettiğini gösterir. En çok işlem gören para birimlerini içeren çiftler ana pariteler, daha az işlem görenler ise çapraz ve egzotik pariteler olarak sınıflandırılır.
Her paritenin iki fiyatı vardır: alış ve satış. Aradaki fark spread olarak adlandırılır ve işlemin başlıca maliyetidir. Fiyat hareketleri pip birimiyle ölçülür. Bu kavramların ayrıntısını spreadler ve pipler nedir yazımızda bulabilirsiniz.
Fiyatları Neler Hareket Ettirir?
Bir para biriminin değeri, ona olan talep ile arzı arasındaki dengeye göre değişir. Bu dengeyi etkileyen başlıca unsurlar şunlardır:
- Faiz oranları ve merkez bankası kararları: Faiz farkları sermaye akımlarını yönlendirir.
- Ekonomik veriler: Enflasyon, büyüme, istihdam ve dış ticaret verileri beklentileri değiştirir.
- Siyasi ve jeopolitik gelişmeler: Seçimler, krizler ve çatışmalar belirsizliği artırır.
- Risk iştahı: Küresel tedirginlik dönemlerinde yatırımcılar güvenli gördükleri para birimlerine yönelebilir.
- Beklentiler: Piyasa çoğu zaman haberin kendisinden çok, haberin beklentiden ne kadar saptığına tepki verir.
Bu etkenler aynı anda ve farklı yönlerde çalıştığı için kur hareketlerini önceden kesin olarak bilmek mümkün değildir.
Bireysel Yatırımcı Açısından İşleyiş
Bireysel yatırımcı bankalararası piyasada doğrudan işlem yapmaz. Bir aracı kurumda hesap açar, teminat yatırır ve kurumun sunduğu platform üzerinden emir verir. Kurum, likidite sağlayıcılardan aldığı fiyatları müşterisine iletir ya da işlemin karşı tarafı olur. İşlemlerde genellikle fiziksel döviz teslimi olmaz; fiyat farkı üzerinden kâr ya da zarar hesaba yansır. Emir verme adımlarını forexte nasıl işlem yapılır yazımızda anlattık.
İşlemler kaldıraçlıdır; yani yatırılan teminatın katları büyüklüğünde pozisyon açılabilir. Pozisyon ertesi güne taşındığında swap adı verilen bir taşıma maliyeti ya da geliri oluşur. Teminat belirli bir düzeyin altına indiğinde pozisyonlar kurum tarafından kapatılabilir.
Türkiye’de Düzenleme ve Riskler
Türkiye’de kaldıraçlı alım satım işlemleri Sermaye Piyasası Kurulunun düzenlemelerine tabidir ve yalnızca kurulca yetkilendirilmiş kurumlar aracılığıyla yapılabilir. Bir kurumun yetkili olup olmadığı SPK’nın resmî internet sitesindeki yetkili kuruluşlar listesinden kontrol edilmelidir. Azami kaldıraç oranı ve asgari teminat gibi sınırlar mevzuatla belirlenir ve değişebilir; güncel değerler için resmî kaynaklara bakın.
Bu piyasanın başlıca riskleri şunlardır:
- Kaldıraç nedeniyle küçük fiyat hareketlerinin büyük zararlara dönüşebilmesi
- Haber anlarında ve hafta açılışlarında fiyat boşlukları oluşması ve emirlerin beklenenden farklı fiyattan gerçekleşmesi
- Yatırılan tutarın tamamının kaybedilebilmesi
- Yetkisiz platformlarda paranın geri alınamaması ve hukuki korumadan yoksun kalınması
Bireysel yatırımcıların önemli bir bölümü kaldıraçlı işlemlerde zarar eder. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.
Sık Sorulan Sorular
Forex piyasası kimin kontrolünde?
Tek bir sahibi ya da merkezi yoktur. Fiyatlar, dünya genelindeki bankaların ve diğer katılımcıların alım satım işlemleriyle oluşur. Her ülkede aracı kurumlar o ülkenin düzenleyici otoritesine tabidir.
Forex piyasası hafta sonu açık mı?
Hayır. Piyasa hafta içi kesintisize yakın biçimde çalışır, hafta sonu kapalıdır. Hafta sonu yaşanan gelişmeler açılış fiyatına bir boşlukla yansıyabilir.
Forex ile borsa arasındaki fark nedir?
Borsa organize ve merkezi bir pazardır; hisse senedi gibi ürünler işlem görür. Forex ise tezgah üstü ve merkezi olmayan bir piyasadır; para birimleri çiftler halinde ve genellikle kaldıraçlı olarak işlem görür.
